Gölgenin Mizahı – Mizahtaki Gölge
Nasrettin Hoca bir gün eşeğine ters binmiş. Etrafındakiler Hoca’yı böyle görünce şaşırmışlar. Kimi gülmüş, kimi de Hoca’nın neden böyle yaptığını anlamaya çalışmış. Aslında Hoca’nın derdi, birlikte yürüdüğü insanları görebilmekmiş. Bu nedenle Hoca’nın eşeğe ters binmesi üzerine anlatılan bu fıkrayı, insanların birbirini görebilmesi ve anlayabilmesi üzerinden okumak da mümkündür.
Birbirini görebilmek, ilk bakışta sıradan bir şey gibi görünse de aslında derin bir anlam taşır. Bence fıkranın asıl mesajı da burada saklıdır. Gözünün önündekini dahi göremeyen insan, çoğu zaman hakikate olduğu gibi değil, kendi bakışının izin verdiği ölçüde bakar. Baktığımız şeyle gerçekte olan arasında bir mesafe vardır. Tıpkı ışığın açısına göre büyüyen veya küçülen gölgeler gibi, algılarımız da hakikatin üzerini örtebilir. Çünkü görünüş, hakikatin kendisi değil, ondan bize yansıyan bir gölgedir. Gölge, bize fikir verebilir ama onun yerini tutamaz. Bu nedenle görmek; hakikati anlamaya, emeği fark etmeye ve birbirine var olduğunu hissettirmeye ihtiyaç duyar. Bu bakımdan, Hoca’nın fıkrası bize, bir davranışı anlamadan yargılamanın bizi yanlış hükümlere götürebileceğini hatırlatır.
Bugün yapay zekanın kullanımının yaygınlaşmasıyla sosyal medyada yaşadıklarımız da biraz böyledir. Bir görüntü karşımıza çıkıyor. Ardından yorumlar, taklitler ve paylaşımlar geliyor. Gerçekte hiç yaşanmamış olaylar yaşanmış gibi gösterilebiliyor. Kimi zaman bu paylaşımlar yalnızca eğlence amacı taşırken; kimi zaman da mizah görüntüsü altında birilerini küçük düşürmeyi, toplum nezdindeki itibarı zedelemeyi hedefliyor.
Bununla birlikte, bu tür içerikleri üreten veya paylaşan herkesin yalnızca kötü niyetle hareket ettiğini söylemek de kolaycılık olur. Bazen insanlar, uzun süredir dile getirdikleri ama karşılık bulmadığını düşündükleri bir rahatsızlığı mizah yoluyla görünür kılmaya çalışabilir. Sosyal medyanın anlık tepki ve onay döngüsü içinde, ciddi bir eleştirinin kaybolacağını düşünenler, mesajlarını abartılı, eğlenceli ya da sert bir üslupla iletmeyi tercih edebiliyorlar.
Aslında burada mesele gülmeye karşı çıkmak değil. Gülmenin nerede başlayıp nerede bir başkasını incitmeye dönüştüğünü anlayabilmektir. Çünkü zararsız mizahın hayatımızda kıymetli bir yeri var. Bazen bir nükte, uzun bir konuşmadan daha etkili olur. Meşru bir hiciv, görmezden gelinen bir yanlışı görünür kılar. Bazen de insanın kendisine dışarıdan bakmasını sağlayarak önemli bir farkındalık oluşturur.
Burada ince bir çizgi daha vardır. İnsanlar eleştirilerini mizahın arkasına saklayabildiği gibi, eleştiriye tahammülsüzlüklerini vakar ve saygınlık söyleminin arkasında gizlerler. Oysa ne her mizah masumdur ne de her rahatsızlık bir haklılık göstergesidir. Önemli olan, söylenen sözün kime yöneldiğinden önce neyi hedeflediğini, nasıl bir sonuç doğurduğunu ve hangi sorumluluk anlayışıyla ortaya konulduğunu değerlendirebilmektir.
Elbette bir sorumluluğu, bir görevi veya bir kurumu temsil eden insanlar daha fazla sorgulanacaktır. Aldıkları kararlar tartışılacak, uygulamaları eleştirilecek, yanlışları varsa bunların düzeltilmesi istenecektir. Bu, sağlıklı bir toplumsal hayatın gereğidir. Fakat eleştiri hakkının bulunması insan onurunu hiçe saymayı meşru kılmaz.
Bu türden tartışmaların yaşandığı sendikacılık alanında da, her alaycı içeriği görünür kılmak veya provokasyonlara cevap vermek, temsil sorumluluğuyla bağdaşmaz. Burada herkesin öncelikle kendi davranışını sorgulaması gerekir. Karşımıza çıkan bir içerik gerçekten bilgi veriyor mu, yoksa yalnızca tepki mi üretmek istiyor? Paylaşılması mücadelemize katkı mı sağlayacak, başkasının kurduğu tartışmanın içine çekilmemize mi yol açacak? Bu soruları her birimizin kendisine sorması gerekiyor.
Öte yandan sorumluluk sahibi insanların her alaycı paylaşımı kendilerine yapılmış bir saldırı olarak görmesi de ne kadar doğrudur? İnsan, taşıdığı yükle birlikte vakarını da koruyabilmelidir. Evet, eskiden insanın gölgesi kendisinden ayrılmazdı. Bugün ise teknoloji, insanın hiç yaşamadığı bir olayın gölgesini bile gerçeğinden daha görünür hâle getirebiliyor. İnsanlar da gölgeyi gerçek sanarak hüküm veriyor. Tam da bu nedenle yapay zekâ ile görüntülerin üretildiği, insanların birkaç saniyede yargılandığı bir dünyada bu sorumluluk daha da büyümüştür. Zira her mizah içeriğine cevap vermek, her eleştiriyi kişisel meseleye dönüştürmek ve kendini ispatlamaya çalışmak, insanı kendi asli görevlerinden uzaklaştırabilir.
Sanırım böyle durumlarda en doğru davranış, önce meseleyi sağduyuyla değerlendirmektir. Bazen bir paylaşıma cevap vermenin en doğru yolu, o paylaşımın oluşturmak istediği gündemin dışına çıkmaktır. Ancak bu tavır, haksızlık karşısında sessiz kalmak anlamına da gelmez. Bir kişiye yönelik hakaret, tehdit veya sistematik bir itibarsızlaştırma söz konusuysa bu, yalnızca mizah çerçevesinde değerlendirilemez. Gerçeğin açıklanması, birlikteliğin sağlanması ve gerektiğinde kurumsal ya da hukuki yolların işletilmesi gerekir. Teşkilat olmanın anlamı da burada ortaya çıkar.
Birlikte bir mücadele veriliyorsa, verilen mücadelenin vakarı yalnızca dışarıya karşı gösterdiğimiz duruşla değil, kendi mensuplarımıza karşı sergilediğimiz davranışla da ölçülür. Görüntüyü hangi niyetle kullanacağımıza ve karşılaştığımızda nasıl davranacağımıza karar veren her zaman biziz. Birbirimizin emeğine değer vermek, bir saldırıya maruz kalındığında birbirimize sahip çıkmak, farklı düşüncelere tahammül göstermek ve sorunlarımızı kendi içimizde sağduyuyla konuşabilmek, ortak değerlerimizi korumanın temel şartlarındandır. Çünkü birlikte yürümek, mutlaka aynı yöne bakmak değil, Hoca misali birbirini görerek ve gözeterek yürümektir.
Bu haftanın konuşması bize kısaca şunu hatırlatıyor: Gölgeye bakarak hakikate hükmedilmez. Gülmek kolaydır ama asıl mesele, kimin kime güldüğü değil; bir gülüşten sonra geriye ne kaldığıdır.